Mae llawer o bobl wedi clywed am bryniant gorfodol, ac mae wedi bod yn \u2018bwnc dadleuol\u2019 yn wleidyddol yn dilyn prosiectau fel HS2. Gorchmynion Prynu Gorfodol (‘CPOs’) yw\u2019r broses lle gall ‘Awdurdodau Caffael’ gael buddiant mewn tir er budd y cyhoedd heb ganiat\u00e2d y perchennog neu’r deiliad.<\/p>\n
Mae yna sawl math o gorff sydd \u00e2 phwerau prynu gorfodol, o Awdurdodau Lleol i adrannau Llywodraeth i gwmn\u00efau cyfleustodau ac asiantaethau gweithredol fel y rheiny sydd, er enghraifft, \u00e2 chyfrifoldebau am arwain prosiectau adeiladu tai.<\/p>\n
Gall pryniant gorfodol o dir amaethyddol, wrth gwrs, fod yn broses hynod ddirdynnol a thrafferthus gan ei bod yn gallu effeithio nid yn unig ar eich cartref ond hefyd ar eich bywoliaeth. Felly, mae’n bwysig i chi wybod beth i’w wneud a ble i droi os fyddwch byth yn dod ar draws y sefyllfa lle y derbyniwch hysbysiad yn ymwneud a phrynant gorfodol sy’n effeithio ar dir rydych yn denant ohoni. Gall hyn fod yn gysylltiedig \u00e2 chaffaeliadau cyfan o dir, ond hefyd \u00e2’r caffaeliadau llai o hawliau i wneud gwaith\/gosod ceblau ac ati.<\/p>\n
Y peth cyntaf i\u2019w wybod yw os dderbyniwch unrhyw hysbysiad sy’n gysylltiedig \u00e2 phrisiant gorfodol, dylid gweithredu ar hyn cyn gynted \u00e2 phosibl \u2013 efallai na fyddwch yn gallu atal y broses rhag digwydd, ond bydd gennych y cyfle i drafod swm yr iawndal. Dylech dderbyn rhybudd gan yr Awdurdod yn gynnar yn y broses, fodd bynnag os, er enghraifft, nad yw eich prydles nac ynteu’r tir wedi’u cofrestru yn y Gofrestrfa Tir, neu os nad oes cyfeiriad post ar gyfer y tir rydych chi’n ei rentu efallai na fyddant yn cysylltu’n uniongyrchol \u00e2 chi ar y cychwyn a gall fod angen i chi gysylltu \u00e2 nhw i ddarganfod mwy. Mae gwahanol weithdrefnau i\u2019w dilyn yn dibynnu ar y math o CPO. Beth sy\u2019n bwysig, beth bynnag fo’r weithdrefn sy’n cael ei dilyn yw\u2019r hawl i wrthwynebu, yr hawl i herio ac yr hawl i iawndal sy\u2019n rhan o’r rhain i gyd.<\/p>\n
Iawndal<\/strong><\/p>\n Mae gan y rhai sy’n berchen ac sy’n meddiannu tir sy’n cael ei brynu o dan Orchymyn Prynu Gorfodol (CPO) yr hawl i iawndal, ac mae hyn yn cynnwys landlordiaid a thenantiaid. Mae swm yr iawndal yn amrywio yn dibynnu ar amgylchiadau penodol y tir sy’n cael ei brynu. Bydd yr amgylchiadau yn cynnwys, ymhlith pethau eraill, pa fath o denantiaeth sydd gennych, os ydych hefyd yn byw ar y tir, os ydyw’r holl dir neu dim ond rhan ohono yn cael ei brynu, a hyd y cyfnod o’ch tenantiaeth sydd ar \u00f4l.<\/p>\n Gall iawndal hefyd gael ei thalu mewn cysylltiad \u00e2 gwahanol gategor\u00efau o golledion. Gall hyn gynnwys y cyfnod o’r denantiaeth sy\u2019n weddill, colli eich cartref, costau symud, aflonyddwch, hawliau tenant, colledion gwerth stoc a chostau cyfreithiol neu asiant. Bydd angen cyfrif ar bob un o’r categor\u00efau colled hyn, ac felly mae’n bwysig ymgymryd \u00e2 gwasanaethau syrf\u00ebwr arbenigol i’ch helpu i gyfrif a gwneud cais cyn gynted \u00e2 phosibl.<\/p>\n Fel ag unrhyw gais am iawndal, mae dyletswydd ar yr hawliwr i leihau eu colledion; hynny yw cymryd camau i geisio lleihau unrhyw golled\/ costau y gallech eu hwynebu, ac felly’r maint o iawndal.<\/p>\n Diwygio<\/strong><\/p>\n Mae newidiadau diweddar wedi’u gwneud i’r broses CPO trwy\u2019r Ddeddf Ffyniant Bro ac Adfywio 2023 ac mae mwy o newidiadau arfaethedig yn y Gyfraith Cynllunio a Seilwaith 2025. O dan gynigion yn y gyfraith 2025, gall Tenantiaid fod \u00e2 hawl i lefel uwch o iawndal i adlewyrchu’r golled iddynt o’u cymharu \u00e2 pherchnogion tir nad ydynt yn meddiannu\u2019r tir. Mae’r Llywodraeth wedi cynnig newidiadau i’r rheolau o amgylch talu iawndal o ran ‘gwerth gobaith’, y gwerth a roddir ar y posibilrwydd o gynnydd yn werth tir lle mae caniat\u00e2d cynllunio yn cael ei hystyried neu ei roi. Gall awdurdodau bellach ddiystyru ‘gwerth gobaith’ lle nad oes caniat\u00e2d cynllunio presennol mewn lle, ac mae’r newidiadau a gynigir yn ceisio ehangu’r p\u0175er hwn. Amser a ddengys pa welliannau eraill gaiff ei gyflwyno, ond dylai tenantiaid tir amaethyddol gadw lygad ar hyn, yn enwedig os yw eich fferm yn agos at drefi neu bentrefi.<\/p>\n