Wrth i Gymru baratoi i lansio’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy (SFS) yn 2026, mae ffermwyr tenant yn cael eu cysylltu fwyfwy â chyfleoedd i gymryd rhan mewn Contractau Cyfalaf Naturiol. Mae’r cytundebau hyn yn gwobrwyo rheolwyr tir am gyflawni buddion amgylcheddol fel dal a storio carbon, gwella bioamrywiaeth, a gwelliannau ansawdd dŵr. Er y gall y cynlluniau hyn gynnig ffrydiau incwm newydd, mae rhaid i denantiaid lywio ystyriaethau cyfreithiol, ariannol ac ymarferol sy’n unigryw i Gymru.

1. Cydweddu â’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy (SFS)

Mae’r SFS yn bolisi amaethyddol allweddol Llywodraeth Cymru ar ôl Brexit. Mae’n disodli’r Cynllun Taliad Sylfaenol (BPS) ac mae wedi’i strwythuro o amgylch tair haen:

• Camau Cyffredinol (gorfodol i bob cyfranogwr)
• Camau Dewisol (gwelliannau gorfodol, wedi’u targedu)
• Camau Cydweithredol (prosiectau ar raddfa tirwedd gydag eraill)

I fod yn gymwys, rhaid i denantiaid fod â:

• O leiaf 3 hectar o dir cymwys neu dros 550 o oriau llafur safonol
• Meddiannaeth unigryw a rheolaeth reoli dros y tir am 10 mis neu fwy y flwyddyn

Rhaid i gontractau cyfalaf naturiol, boed yn gyhoeddus neu’n breifat, gyd-fynd â’r rheolau cymhwysedd hyn a nodau ehangach y Cynllun Ffermio Busnes (SFS) o reoli tir cynaliadwy.

2. Adolygu eich Cytundeb Tenantiaeth

Bydd y rhan fwyaf o denantiaethau fferm yng Nghymru naill ai’n denantiaeth o dan Ddeddf Daliadau Amaethyddol 1986 (yn gyffredinol ar gyfer tenantiaethau a wnaed cyn 1995) neu’n drefniadau Tenantiaeth Busnes Fferm (yn gyffredinol ar gyfer tenantiaethau a wnaed ar ôl 1995) (FBT) a gall fod yn wir fod rhain wedi’u negodi ymhell cyn y newid polisi ynghylch y Cynllun Ffermio Busnes (BPS) a chynlluniau cymorth amgylcheddol blaenorol. Mae’r rhain yn aml yn cyfyngu ar ddefnydd amaethyddol, gan gynnwys cynlluniau amgylcheddol fel ailgoedwigo neu storio carbon.

Camau allweddol i denantiaid:

• Adolygu cymalau’r denantiaeth am gyfyngiadau defnydd tir
• Sicrhau caniatâd ysgrifenedig y landlord cyn ymuno ag unrhyw gynllun os oes angen
• Egluro pwy sy’n derbyn taliadau a phwy sy’n dal cyfrifoldebau

Gallai ymuno â chynllun heb ganiatâd priodol dorri’r denantiaeth a risgio canlyniadau cyfreithiol.

3. Defnyddio’r Cod Ymarfer Landlord a Thenant

Mae Cod Ymarfer Landlord a Thenant 2024 yn annog dulliau teg a chydweithredol o ran cynlluniau amgylcheddol. Mae’n cefnogi:

• Cyfathrebu tryloyw
• Cynllunio ar y cyd ar gyfer cyfranogiad mewn cynlluniau
• Rhannu buddion a chyfrifoldebau’n deg

Gall y cod hwn helpu tenantiaid i drafod mynediad at gyfleoedd cyfalaf naturiol ac osgoi anghydfodau.

4. Ystyriaethau Cyfreithiol ac Ariannol

Gall contractau cyfalaf naturiol fod yn hirdymor ac yn rhwymol yn gyfreithiol. Dylai tenantiaid asesu:

• Hyd y contract yn erbyn tymor y denantiaeth
• Cymalau ymadael a chosbau
• Atebolrwydd am ganlyniadau amgylcheddol
• Amodau adfer tir ar ddiwedd y denantiaeth

Mae cyngor cyfreithiol yn hanfodol cyn llofnodi unrhyw gytundeb.

5. Goblygiadau Treth a Chymorthdaliadau

Gall cymryd rhan mewn cynlluniau cyfalaf naturiol effeithio ar:

• Cymhwystra i dderbyn taliadau SFS
• Triniaeth dreth incwm
• Rhyddhad Treth Etifeddiaeth (IHT) os yw defnydd tir yn newid yn sylweddol

Dylech ymgynghori ag asiant tir neu gyfrifydd gwledig.

6. Gofal gyda’r Farchnad Breifat

Gall cynlluniau preifat (e.e. credydau carbon) gynnig taliadau uwch ond maent yn cario mwy o risg – er bod Cymru yn archwilio marchnadoedd cyfalaf naturiol, nid ydynt wedi’u rheoleiddio’n llawn eto.

Dylai tenantiaid:

• Gwirio hygrededd darparwyr cynlluniau
• Deall strwythurau taliadau a pherchnogaeth credydau
• Sicrhau tryloywder contract
• Bod yn ofalus ynghylch atebolrwydd am ddiffyg cydymffurfio a rhwymedigaethau hirdymor sy’n para’n hirach na’r denantiaeth

Casgliad

Mae contractau cyfalaf naturiol yn cynnig cyfle i ffermwyr tenant yng Nghymru arallgyfeirio incwm a chyfrannu at nodau amgylcheddol cenedlaethol. Fodd bynnag, rhaid bod yn ofalus wrth ymdrin â’r cyfleoedd hyn. Drwy adolygu telerau tenantiaeth, ceisio caniatâd landlord, a chyd-fynd â’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy, gall tenantiaid sicrhau eu bod yn elwa o’r cynlluniau hyn heb beryglu eu tenantiaeth na’u sefydlogrwydd ariannol. Dylai Landlordiaid a Thenantiaid geisio cyngor gan eu Hasiant Tir a’u Cyfreithiwr cyn ymuno ag unrhyw gynllun sydd ar gael ar hyn o bryd.

Gan Zoë Jones, Cyfreithwraig yn ein swyddfa ym Mhumsaint.

Erthygl wreiddiol wedi’i chyhoeddi yng nghylchlythyr TFA Cymru i’w haelodau ym mis Awst 2025. www.tfa.org.uk.